Wahania nastroju – kiedy stają się problemem? Czy mam chorobę afektywną dwubiegunową?

Czym charakteryzuje się i objawia zaburzenie afektywne – dwubiegunowe?

To, co potocznie i niezbyt przyjaźnie określa się dwubiegunówką to w literaturze naukowej choroba lub zaburzenie afektywne- dwubiegunowe. W przeszłości (a także nawet obecnie wśród starszych profesjonalistów) określano je również mianem choroby maniakalno-depresyjnej. 

W największym uproszczeniu można powiedzieć, że jest to choroba charakteryzująca się naprzemiennie występującymi etapami silnego obniżenia nastroju (depresji) oraz jego podwyższenia (manii).

Jak rozpoznać, że mogę chorować na zaburzenie afektywne – dwubiegunowe?

Każdemu czasem towarzyszą wahania nastroju, szczególnie w sytuacjach nowych, stresowych czy traumatycznych. Tym, co odróżnia chorobę afektywną dwubiegunową od zwyczajnych wahań nastroju, jest nasilenie emocji, a także ich konsekwencje.

W niektórych sytuacjach możemy czuć wiele emocji od pozytywnych po negatywne. Kupując nowy samochód, jednego dnia możemy cieszyć się ze spełnienia swojego marzenia, a drugiego dnia dopadają nas wątpliwości, czy były to dobrze zainwestowane pieniądze, może pojawić się stres i inne negatywne emocje. Nie oznacza to, że mamy do czynienia z zaburzeniem.

Z chorobą mamy do czynienia kiedy emocje są tak silne, że uniemożliwiają nam codzienne funkcjonowanie, upośledzają wiele sfer życia takich jak praca, rodzina czy pasje i niosą za sobą nieodwracalne konsekwencje. 

Choroba ta charakteryzuje się częstymi i silnymi zmianami nastroju. Obecne są one w formie naprzemiennych i systematycznych stanów depresyjnych, maniakalnych, hipomanii, a także mieszanych. Cechą charakterystyczną ChAD są też krótkie okresy remisji, a więc chwile, w których nie ma żadnych symptomów.

Objawy w okresie manii

Podczas epizodu maniakalnego odczuwa się istotny przypływ energii, który prowadzi do nadpobudliwości.

Pojawić się może wrażenie omnipotencji i silna tendencja do podejmowania ryzyka, która często niesie za sobą nieodwracalne konsekwencje, o których w okresie manii zapomina się.

Charakterystyczna jest również zawyżona samoocena, która tylko napędza zachowania ryzykowne. W odpowiedzi na to świetne samopoczucie często podejmuje się decyzje i działania pozbawione racjonalnych pobudek.

Charakterystycznymi zachowaniami dla osób w okresie manii są przykładowo:

• nieprzemyślane zakupy
• hazard
• nadużywanie narkotyków
• nadużywanie alkoholu
• uprawianie ryzykownych sportów
• prowadzenie pojazdów w sposób skrajnie niebezpieczny

Osoby w okresie manii często doznają również tak zwanej gonitwy myśli, która powodować może u nich słowotok i trudności w komunikacji z innymi.

W okresie manii rodzina czy bliscy osoby chorej najmocniej odczuwają negatywne konsekwencje jej działań i zachowań, ponieważ sama osoba w okresie manii nie dostrzega, że jej działania przynoszą szkodę jej samej, a także jej otoczeniu.

Objawy w okresie depresji

Po okresie manii często występuje silny epizod depresyjny. Pojawiają się typowe dla depresji objawy takie jak:

• obniżenie nastroju
• apatia
• obniżenie aktywności
• utrata zainteresowania jakimikolwiek aktywnościami życiowymi
• brak apetytu
• problemy z pamięcią i uwagą
• obniżenie popędu seksualnego

W okresie depresji następującej po manii osobie chorej towarzyszy dodatkowo silne poczucie winy związane z jej zachowaniem podczas epizodu maniakalnego, szczególnie jeśli niosły one za sobą poważne konsekwencje na przykład finansowe czy związane z relacjami rodzinnymi.

 Czym jest hipomania?

Często występującym w chorobie afektywnej dwubiegunowej etapem jest tak zwana hipomania.

• Objawy obecne w tym etapie są nieco słabsze od tych występujących przy pełnym epizodzie maniakalnym.
• Osoba może mieć podwyższony nastrój, dużo energii, dużo pomysłów, planów.
• Osoba często angażuje się w większą ilość aktywności.
• W tym etapie osoba jest jednak w stanie kontrolować swoje zachowania w dużo większym stopniu i nie podejmuje skrajnie ryzykownych działań.

Kto jest najbardziej narażony na wystąpienie choroby afektywnej- dwubiegunowej?

Choroba ta najczęściej rozpoznawana jest u osób młodych (w wieku 20-30 lat) i w równym stopniu dotyczy kobiet oraz mężczyzn, ale u kobiet częściej występują epizody depresji a u mężczyzn manii.

Istnieje kilka czynników, które mogą zwiększać ryzyko wystąpienia tej choroby:

Czynniki genetyczne (dziedziczne):

• Najsilniejszy czynnik ryzyka. Jeśli jeden z rodziców cierpi na ZAD, ryzyko u dziecka wynosi ok. 10–15%.
• Jeśli choruje bliźniak jednojajowy, ryzyko wzrasta nawet do 60–70%.
• Występowanie innych zaburzeń psychicznych (np. depresji, schizofrenii) w rodzinie również zwiększa podatność.

Czynniki neurobiologiczne:

• Zaburzenia funkcji neuroprzekaźników: szczególnie dopaminy, serotoniny i noradrenaliny.
• Zmiany w strukturze i funkcji mózgu, np. w obrębie ciała migdałowatego, hipokampa, kory przedczołowej

Wydarzenia życiowe:

• Traumatyczne przeżycia (np. śmierć bliskiej osoby, rozwód, nadużycia, przemoc).
• Wysoki poziom stresu środowiskowego może wywołać pierwszy epizod choroby u osób predysponowanych genetycznie.
• Zaniedbanie emocjonalne, niestabilne środowisko rodzinne, przemoc psychiczna lub fizyczna w dzieciństwie.

Używki i substancje psychoaktywne:

• Nadużywanie alkoholu, amfetaminy, kokainy, marihuany – może wyzwolić lub nasilić objawy.
• Niektóre leki (np. kortykosteroidy, leki przeciwdepresyjne bez osłony stabilizatorów nastroju) mogą wywołać epizody manii.

Inne możliwe czynniki:

• Nieregularny rytm dobowy (praca zmianowa, częste podróże między strefami czasowymi).
• Słaba jakość snu, chroniczne niedosypianie.
• Niski poziom wsparcia społecznego.

Jak poradzić sobie z chorobą afektywną- dwubiegunową?

Choroba afektywna dwubiegunowa nie jest najprostszym w leczeniu zaburzeniem. Wymaga dużego doświadczenia, koordynacji pomiędzy specjalistami. Najlepsze efekty osiąga się, stosując leczenie farmakologiczne w połączeniu z psychoterapią.

Farmakoterapia 

• Stabilizatory nastroju takie jak lit – uznawany za złoty standard w leczeniu ZAD, skuteczny w profilaktyce manii i depresji.
• Leki przeciwpsychotyczne- mogą być stosowane wspomagająco

Psychoterapia

Szczególnie skuteczną w leczeniu zaburzenia afektywnego dwubiegunowego terapią jest terapia poznawczo- behawioralna (CBT).

• Skupia się ona na identyfikowaniu i modyfikowaniu negatywnych wzorców myślenia i zachowań.

W kontekście choroby afektywnej dwubiegunowej terapia poznawczo-behawioralna ma kilka głównych celów:

• Zwiększenie wglądu pacjenta w przebieg choroby
  • Pacjent uczy się rozpoznawać objawy prodromalne (wczesne oznaki nawrotu) oraz wpływ swoich myśli i zachowań na nastrój.
• Modyfikacja zniekształceń poznawczych
  • Pacjenci często mają negatywne przekonania na swój temat w fazie depresji i nierealistycznie pozytywne przekonania w fazie manii. CBT pomaga przywrócić równowagę poznawczą.
• Zarządzanie stresem i strategii radzenia sobie
  • Nauka technik relaksacyjnych, planowania dnia, unikania stresorów, co zmniejsza ryzyko nawrotów.
• Zwiększenie przestrzegania leczenia farmakologicznego
  • CBT może pomóc pacjentowi zrozumieć konieczność systematycznego przyjmowania leków.

Przykładowe techniki stosowane w terapii poznawczo behawioralnej zaburzenia afektywnego dwubiegunowego:

• Monitorowanie nastroju
  • Prowadzenie dziennika nastroju (mood chart) – pacjent śledzi zmiany emocjonalne, sen, aktywność, przyjmowane leki.
• Celem jest szybkie wychwycenie zmian, które mogą wskazywać na zbliżający się epizod manii lub depresji.
• Praca nad zniekształceniami poznawczymi
  • Rozpoznawanie i zmiana negatywnych przekonań typu:
    • „Zawsze wszystko robię źle” (depresja)
• „Nie potrzebuję snu, mogę wszystko!” (mania)
• Regulacja rytmu dobowego i aktywności
  • Tworzenie struktury dnia, regularne godziny snu, jedzenia, pracy i wypoczynku.
• Pomaga to stabilizować nastrój i zapobiegać cyklicznym wahaniom.
• Rozpoznawanie czynników wyzwalających
• CBT uczy pacjenta identyfikowania sytuacji lub wydarzeń, które mogą poprzedzać epizod manii lub depresji (np. stres w pracy, brak snu, używki).

Bibliografia: 

Alloy LB, Abramson LY. (2010). The role of stress in the onset and course of bipolar disorder. Clinical Psychology Review.

Basco MR, Rush AJ. (2005). Cognitive-Behavioral Therapy for Bipolar Disorder. Guilford Press.

Craddock N, Sklar P. (2013). Genetics of bipolar disorder. Lancet. [DOI: 10.1016/S0140-6736(13)60855-7]

Goodwin, F. K., & Jamison, K. R. (2007). Manic-depressive illness: bipolar disorders and recurrent depression (Vol. 2). Oxford university press.

Lam DH, Hayward P, Watkins ER, Wright K, Sham P. (2005). Relapse prevention in patients with bipolar disorder: Cognitive therapy outcome after 2 years. Archives of General Psychiatry.

Miklowitz DJ. (2008). Bipolar disorder: A family-focused treatment approach. Guilford Press.

Morrison, J. (2016). DSM-5 bez tajemnic. Praktyczny przewodnik dla klinicystów, 47.

Phillips ML, Kupfer DJ. (2013). Bipolar disorder diagnosis: challenges and future directions. Lancet.