Zaburzenia psychiczne, niegdyś stygmatyzowane i marginalizowane, dziś są coraz szerzej badane, dotykają miliony ludzi na całym świecie. W społeczeństwie rośnie świadomość ich powszechności i znaczenia, co prowadzi do większego zrozumienia i porzucenia dawnych mitów. Czym są zaburzenia psychiczne i jak rozróżniamy je od normy?
Czym są zaburzenia psychiczne – definicja
W ogólnym ujęciu, zaburzenia psychiczne to zespoły objawów behawioralnych, poznawczych lub emocjonalnych, które powodują znaczące cierpienie lub upośledzenie funkcjonowania w jednym lub wielu obszarach życia np. w pracy, szkole w relacjach. Ważne jest, aby podkreślić, że nie każde odstępstwo od normy czy przejściowe trudności emocjonalne np. kryzysy rozwojowe na przestrzeni życia są klasyfikowane jako zaburzenia psychiczne. Kryteria obejmują na przykład:
- Subiektywne odczuwanie cierpienia psychicznego.
- Upośledzenie zdolności do normalnego funkcjonowania w codziennym życiu.
- Odstępstwo od norm (choć to kryterium jest często dyskusyjne np. ze względu na jego zmienność kulturową).
Czy to, co czuję, to zaburzenie?
Często zastanawiamy się: czy to, co przeżywam, jest jeszcze „normalne”, czy już świadczy o zaburzeniu? Moment, w którym normalne odczucia przeradzają się w objawy zaburzenia, zazwyczaj charakteryzuje się kilkoma kluczowymi elementami.
Intensywność i czas trwania
Smutek przeżywany po rozstaniu czy utracie bliskiej osoby jest naturalny. Ale jeśli utrzymuje się ze zwiększoną intensywnością przez wiele tygodni lub miesięcy, utrudniając codzienne funkcjonowanie, może wskazywać na epizod depresyjny. Podobnie lęk, chwilowy stres przed egzaminem jest normą, ale stały, paraliżujący lęk bez wyraźnej przyczyny to już sygnał ostrzegawczy.
Upośledzenie funkcjonowania
Jest to jeden z najważniejszych wskaźników. Czy twoje samopoczucie wpływa na twoją pracę, naukę, relacje z bliskimi? Czy masz problem ze wstawaniem rano, z dbaniem o higienę, z wyjściem z domu? Jeśli tak, to jest to również ważny sygnał.
Dystres (cierpienie)
Jeśli twoje odczucia są dla ciebie źródłem znacznego, subiektywnego cierpienia, bólu emocjonalnego, niemożności czerpania radości z życia, jest to powód do poszukiwania pomocy.
Utrata kontroli
Czy masz poczucie, że twoje emocje, myśli lub zachowania wymykają się spod kontroli?
Zmiana w stosunku do wcześniejszego funkcjonowania
Jeśli twoje obecne samopoczucie i zachowanie znacząco odbiegają od tego, jak funkcjonowałeś wcześniej, a zmiana funkcjonowania nie jest odpowiedzią na sytuacje zewnętrzne np. stresory w życiu codziennym czy przeżywana żałoba może to być istotny sygnał, któremu należy się przyjrzeć.
Na jakiej podstawie stwierdza się zaburzenie?
Aby ułatwić diagnozę, badania i komunikację między profesjonalistami, opracowano systemy klasyfikacji zaburzeń psychicznych. Dwie powszechnie stosowane klasyfikacje to ICD-11 oraz DSM-5.
Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych (ICD-11) oraz Diagnostyczny i Statystyczny Podręcznik Zaburzeń Psychicznych (DSM-5) to główne systemy używane do diagnozowania chorób psychicznych.
ICD-11 jest opracowany przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) i jest używanym globalnie standardem diagnostycznym dla wszystkich chorób, w tym zaburzeń psychicznych. Z kolei DSM-5 jest stworzony przez Amerykańskie Towarzystwo Psychiatryczne (APA) i jest najbardziej powszechny w Stanach Zjednoczonych.
Oba systemy dostarczają szczegółowych kryteriów diagnostycznych, które opierają się na najnowszych badaniach. Pomagają one ujednolicić kryteria potrzebne diagnozy, co ułatwia komunikację między specjalistami. Kryteria obejmują listę objawów, czas ich trwania i nasilenie, które muszą być spełnione, aby można było postawić konkretną diagnozę. Oba systemy klasyfikacji są do siebie zbliżone, jednak różnią się w pewnych aspektach klasyfikacji i kryteriów.
Jak powstają zaburzenia psychiczne? Czyli o etiologii.
Rozumienie przyczyn zaburzeń psychicznych jest nadal przedmiotem intensywnych badań. Wiemy, że zazwyczaj nie ma jednej, prostej przyczyny, ale raczej współdziałanie wielu czynników. Obecnie dominującym paradygmatem w rozumieniu etiologii zaburzeń psychicznych jest model biopsychospołeczny. Uznając, że zaburzenia psychiczne są wynikiem złożonych interakcji czynników biologicznych, psychologicznych i społecznych.
- Czynniki Biologiczne
Genetyka – predyspozycje genetyczne. Nie oznacza to jednak, że geny w pełni determinują chorobę, ale raczej zwiększają podatność.
Neurochemia – dysregulacja neuroprzekaźników (np. serotoniny, dopaminy, noradrenaliny).
Struktura mózgu – badania neuroobrazowe (fMRI, PET) ujawniają różnice strukturalne i funkcjonalne w mózgach osób z zaburzeniami psychicznymi.
- Czynniki Psychologiczne
Doświadczenia życiowe – przeżyte traumy, stres, zaniedbania w dzieciństwie, utrata bliskiej osoby mogą znacząco zwiększać ryzyko rozwoju zaburzeń.
Wzorce myślenia czyli procesy poznawcze – negatywne schematy myślowe, błędy poznawcze (np. katastrofizowanie, myślenie czarno-białe) są często obecne w zaburzeniach lękowych i depresyjnych.
Osobowość: Pewne cechy osobowości (np. neurotyczność, niska odporność na stres) mogą zwiększać podatność.
- Czynniki Społeczne i Środowiskowe
Stres społeczny – bóstwo, dyskryminacja, bezrobocie, izolacja społeczna.
Kultura – kulturowe normy i wartości mogą wpływać na ekspresję objawów i ich postrzeganie. Kontekst kulturowy jest szczególnie istotny w procesie diagnozy.
Wsparcie społeczne – brak sieci wsparcia społecznego np. w postaci rodziny i przyjaciół może predysponować do wystąpienia zaburzenia.
Terminologia i rodzaje zaburzeń
Profesjonalna terminologia jest kluczowa dla precyzji diagnostycznej i terapeutycznej. Oto kilka z przykładów szerokich kategorii zaburzeń psychicznych, które można znaleźć w powyżej opisanych systemach klasyfikacji.
- Schizofrenia i zaburzenia psychotyczne charakteryzują się zniekształconym postrzeganiem rzeczywistości. Obejmują urojenia (fałszywe przekonania) i halucynacje (omamy, np. słuchowe).
- Zaburzenia nastroju to na przykład depresja, której głównymi objawami są między innymi obniżony nastrój, a także zaburzenia afektywne dwubiegunowe, które cechują się naprzemiennymi epizodami manii (podwyższony nastrój) i depresji.
- Zaburzenia lękowe to m.in. lęk uogólniony, fobie specyficzne i zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD).
- Zaburzenia związane ze stresem mogą pojawić się po silnie traumatycznych wydarzeniach, na przykład zespół stresu pourazowego (PTSD).
- Zaburzenia osobowości to trwałe i sztywne wzorce zachowania, które odbiegają od norm społecznych i powodują cierpienie. Przykładem jest osobowość borderline.
Kiedy szukać pomocy?
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi podstawy do diagnozy. Nie uciekaj się do samodiagnozy, nasze subiektywne postrzeganie własnego stanu oraz brak adekwatnej wiedzy może przynieść nieoczekiwane konsekwencje na przykład pogorszenie naszego stanu. Jeśli czujesz, że twoje samopoczucie Cię przerasta, uniemożliwia normalne życie, lub po prostu sprawia, że cierpisz, to moment, aby poszukać profesjonalnej pomocy. Psycholog, psychiatra czy psychoterapeuta pomoże ocenić Twój stan, wyjaśnić, co się dzieje, i zaproponować odpowiednie wsparcie. Pamiętaj, że wczesna interwencja często skraca czas trwania problemu i zapobiega jego pogłębianiu się.
Czym są zaburzenia psychiczne?
Zaburzenia psychiczne są złożonymi stanami, które wymagają profesjonalnego podejścia opartego na nauce. Zrozumienie ich biopsychospołecznych korzeni, korzystanie z ujednoliconych systemów klasyfikacji (takich jak ICD-11), i ciągły rozwój badań naukowych są kluczowe dla poprawy jakości życia osób dotkniętych tymi schorzeniami. Wzrost świadomości społecznej i redukcja stygmatyzacji są niezbędne, aby osoby potrzebujące pomocy mogły ją uzyskać bez obaw i wstydu. Walka z zaburzeniami psychicznymi to wspólny wysiłek, który prowadzi do zdrowszego i bardziej empatycznego społeczeństwa.
Na naszym kanale YouTube
