Dlaczego, mimo najszczerszych chęci, zdarza nam się wpadać w te same życiowe pułapki? Powtarzamy te same błędy w relacjach, reagujemy na krytykę w ten sam bolesny sposób, a czasem sabotujemy własny sukces, gdy jest już na wyciągnięcie ręki. Być może pojawia się poczucie, że coś głęboko w nas jak stary, nieświadomy program wciąż pociąga za sznurki naszych zachowań. Te powtarzające się, utrwalone schematy to nic innego jak wzorce, z którymi często nieświadomie kroczymy przez życie. Dowiedz się czym jest terapia schematu.
Czym jest terapia schematu?
W tym artykule skupimy się na temacie terapii schematu, metody terapeutycznej, która została stworzona, by pomóc nam zrozumieć i zmienić te głęboko zakorzenione wzorce myślowe i emocjonalne. To integracyjne podejście, które wywodzi się z terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) łącząc w sobie elementy różnych nurtów, w tym terapii psychodynamicznej, a także terapii Gestalt. Terapia schematu odnosi się również do doświadczeń z przeszłości, sięgając do dzieciństwa, sprawdza, co ukształtowało nasze obecne „ja”.
Fundamenty Terapii Schematu
Czym są schematy?
Centralnym pojęciem w tym nurcie są właśnie schematy. Schematy to trwałe, powtarzające się wzorce, które obejmują wspomnienia, emocje, reakcje ciała oraz sposób, w jaki postrzegamy siebie i relacje z innymi. Powstają najczęściej w dzieciństwie lub w okresie dorastania, a nawet jako dorośli, nieświadomie powielamy te wzorce, ponieważ są nam one dobrze znane. Schematy działają niczym nasz własny system operacyjny, nawet jeśli nie jest adaptacyjny. Uświadomienie sobie tego procesu może być istotnym momentem zrozumienia, skąd wynikają trudności, z którymi się borykamy.
Korzenie schematów
Schematy rozwijają się, gdy nasze fundamentalne potrzeby jako dzieci nie są zaspokojone. Według teorii Younga istnieje pięć kluczowych domen potrzeb, które stanowią podwaliny zdrowego rozwoju w dzieciństwie.
Bezpieczne przywiązanie
Potrzeba bezwarunkowej akceptacji, poczucia bycia kochanym, bezpiecznym i stabilnym w relacji z opiekunami.
Autonomia, kompetencja i poczucie tożsamości
poczucie, że możesz być niezależny, skuteczny i mieć własną, odrębną tożsamość.
Wolność wyrażania potrzeb i emocji
Prawo do bycia spontanicznym, wyrażania swoich uczuć i potrzeb bez lęku przed odrzuceniem lub karą.
Spontaniczność i zabawa
Możliwość bycia beztroskim, cieszenia się życiem, a także przeżywania radości i zabawy czyli naturalnych zachowań dziecka.
Realistyczne granice i samokontrola
Nauka wyznaczania sobie granic i kontrolowania impulsów, co daje poczucie bezpieczeństwa i struktury.
Gdy te potrzeby nie są zaspokajane, na ich bazie rozwijają się dysfunkcyjne schematy, które mają wpływ na całe nasze późniejsze życie.
Głębiej w koncepcje
Terapia schematu nie poprzestaje na samych schematach. Aby opisać, jak działają one w praktyce, wprowadza pojęcia trybów i stylów radzenia sobie. Są one naszym wewnętrzne „ja”, które przejmują kontrolę w trudnych momentach.
Tryby schematów, czyli nasze „przełączniki w systemie”
Kiedy schemat zostaje aktywowany, przechodzimy w tzw. „tryb”. Tryb to chwilowy stan emocjonalny, w którym nasze myśli, emocje i zachowania są pod jego wpływem. Pomyśl o nich jak o różnych wersjach Ciebie, które przejmują kontrolę w trudnych chwilach. Wyróżnia się cztery główne grupy trybów.
Tryby Dziecięce
To stany, w których czujemy się jak małe, bezbronne dzieci. Wyróżniamy m.in. Tryb Wrażliwego Dziecka (zalewają nas silne emocje, takie jak smutek czy osamotnienie) czy Tryb Złoszczącego się Dziecka (reagujemy nieadekwatnym gniewem na niezaspokojone potrzeby).
Tryby radzenia sobie
To mechanizmy obronne, które wykształciliśmy, aby chronić się przed bólem aktywowanego schematu. Takimi mechanizmami są na przykład:
- Podporządkowanie się schematowi – akceptujemy przekaz schematu i postępujemy zgodnie z nim (np. ulegamy woli innych, bo czujemy się bezwartościowi).
- Unikanie schematu – odcinamy się od sytuacji, która może aktywować schemat (np. rezygnujemy z kontaktów społecznych, by uniknąć poczucia wstydu).
- Nadkompensacja – zachowujemy się w sposób odwrotny do schematu, by mu zaprzeczyć (np. osoba z poczuciem niższości staje się arogancka lub wykazuje roszczeniowość, aby to ukryć).
Tryby Wewnętrznego Krytyka
To tryby, które wewnętrznie powtarzają surowe, często karzące głosy z przeszłości. Ich zadaniem jest nakładanie na nas kar i poczucia winy za realne lub wyimaginowane błędy.
Tryb Zdrowego Dorosłego
To tryb, który reprezentuje tę część nas, która potrafi w sposób świadomy i z empatią zarządzać wszystkimi innymi trybami, zaspokajać potrzeby Wrażliwego Dziecka i stawiać czoła Wewnętrznemu Krytykowi.
Jednym z kluczowych celów terapii jest wzmocnienie Trybu Zdrowego Dorosłego. Praca terapeutyczna uczy, że tryby, choć chroniły nas w dzieciństwie, w dorosłym życiu są nieadaptacyjne, dysfunkcyjne. To, co kiedyś było mechanizmem przetrwania, stało się problemem. Zamiast dążyć do „pozbycia się” trybów, terapia schematu uczy ich akceptacji i dyfuzji – oddzielenia się od nich, zobaczenia, że są tylko częścią nas, a nie naszą integralną całością.
Jak działa terapia schematu w praktyce?
Relacja terapeutyczna jako bezpieczna baza
Terapia schematu kładzie ogromny nacisk na jakość relacji między pacjentem a terapeutą. Jest to bliska, pełna zaufania relacja, która służy jako bezpieczna baza do eksploracji bolesnych doświadczeń z przeszłości. Terapeuta pełni rolę „ograniczonego ponownego rodzicielstwa”. Nie chodzi o to, by zastąpić rodziców, ale by dostarczyć korekcyjnego doświadczenia, zaspokajając w bezpieczny sposób te potrzeby, które w dzieciństwie nie zostały zaspokojone, np. poprzez zapewnienie wsparcia, akceptacji i stabilności w relacji.
Techniki doświadczeniowe
Oprócz standardowych technik poznawczo-behawioralnych, które umożliwiają zmianę sposobu myślenia i zachowania, terapia schematu kładzie ogromny nacisk na techniki doświadczeniowe. Angażują one emocje, ciało i wyobraźnię. Techniki dobierane są
Praca z wyobrażeniami
Pacjent wizualizuje bolesne wspomnienie z przeszłości, a następnie, z pomocą terapeuty, „przepisuje” jego scenariusz. W tej nowej wersji terapeuta uczestniczy w odtwarzanym wspomnieniu, aby zaopiekować sytuację, która kiedyś utworzyła nieadaptacyjny schemat.
Praca z krzesłami
Pacjent przypisuje różnym krzesłom w pomieszczeniu poszczególne części siebie, takie jak Wrażliwe Dziecko, Wewnętrzny Krytyk czy tryby radzenia sobie. Następnie, przesiadając się z krzesła na krzesło, prowadzi dialog pomiędzy tymi częściami schematów. Takie działanie umożliwia zewnętrzną reprezentację wewnętrznych konfliktów i wzmacnia tryb Zdrowego Dorosłego.
Ograniczone ponowne rodzicielstwo
Terapeuta zapewnia pacjentowi korekcyjne doświadczenia emocjonalne, w sposób ograniczony i etyczny zaspokajając jego potrzeby, które nie zostały zaspokojone w dzieciństwie. To umożliwia pacjentowi doświadczenie bezpiecznej i akceptującej relacji, co jest kluczowe dla zmiany starych wzorców przywiązania.
Dla kogo jest terapia schematu?
Główne obszary zastosowania
Terapia schematu została stworzona z myślą o pacjentach z chronicznymi, złożonymi problemami, dla których inne, często bardziej powierzchowne metody okazały się niewystarczające. Badania naukowe potwierdzają jej wysoką skuteczność w leczeniu zaburzeń osobowości.
Szersze zastosowanie
Choć jest szczególnie skuteczna w leczeniu zaburzeń osobowości, terapia schematu znajduje zastosowanie w pracy z wieloma innymi problemami.
- Zaburzenia nastroju
- Zaburzenia lękowe
- Zaburzenia odżywiania
- Trudności w relacjach i powtarzające się, wzorce w związkach
- Niska samoocena i trudności w regulacji emocji.
Dlaczego terapia schematu to proces długoterminowy?
W przeciwieństwie do krótkoterminowych terapii praca ze schematami wymaga czasu. Jest to proces, który trwa co najmniej rok, a często dłużej i wynika z indywidualnych ustaleń i celów osoby w terapii. Wynika to z faktu, że schematy to głęboko zakorzenione wzorce, które kształtowały się latami. Praca nad nimi wymaga dotarcia do ich korzeni, a następnie powolnej, stopniowej modyfikacji.
Czym jest terapia schematu – podsumowanie
W terapii schematu to rozumienie to pierwszy, ale kluczowy krok na drodze do zmiany. Jeśli czujesz, że opisane tutaj mechanizmy rezonują z Twoimi doświadczeniami, warto poszukać specjalisty w tym nurcie. Odkrycie i zmiana tych wewnętrznych wzorców otwiera drogę do życia bardziej autentycznego i zgodnego z własnymi potrzebami, które mogą w końcu zostać zaopiekowane.
