Współczesne społeczeństwo starzeje się w szybkim tempie, a osoby starsze stają się coraz liczniejszą grupą choć niestety ich potrzeby, doświadczenia i wyzwania są często marginalizowane. Młodsze pokolenia mogą nie dostrzegać, jak zmieniające się okoliczności życiowe osób starszych wpływają na ich codzienne funkcjonowanie. Stereotypy dotyczące starości kształtują naszą percepcję, a przez to postawy wobec tej grupy społecznej. Te uprzedzenia są często nieświadome i mogą prowadzić do wykluczenia, a nawet dyskryminacji starszych osób w różnych aspektach, od codziennego życia w społeczeństwie po relacje międzyludzkie. Dowiedz się, czym jest ageizm.
Ageizm – stereotyp dotyczący wieku
Ageizm to określenie stereotypów, które powstają ze względu na wiek. W kontekście osób starszych ageizm przybiera formę utrwalonych, negatywnych stereotypów, które wpływają na postrzeganie seniorów w społeczeństwie, ich rolę społeczną oraz poczucie własnej wartości. To zjawisko dotyka codziennych interakcji, ograniczając pełne uczestnictwo osób starszych w życiu społecznym, a także mając negatywny wpływ na ich samopoczucie i relacje międzyludzkie.
Jak postrzegamy seniorów?
Jak to ze stereotypami bywa, nie uwzględniamy w nich cech indywidualnych ocenianej przez nas osoby. W postrzeganiu osób starszych mamy tendencje do przypisywania im cech negatywnych na przykład w zakresie niezdolność do przystosowania się do współczesnych warunków życia, prowadzenia biernego trybu życia czy nieporadność w codziennym funkcjonowaniu. Tak budowany stereotyp starości utrwala obraz seniorów jako osób, które wymagają stałej pomocy lub skupiają się głównie na działaniach podtrzymujących upadłe zdrowie.
Obraz osób starszych w mediach
Reklamy telewizyjne często przedstawiają młodszych ludzi jako pełnych energii, dynamicznych i aktywnych. Osoby starsze jako aktorzy występują najczęściej w spotach promujących usługi medyczne, ubezpieczenia zdrowotne czy produkty, które mają pomóc im w codziennym funkcjonowaniu. W ten sposób media skutecznie utrwalają obraz osób starszych jako biernych i potrzebujących wsparcia.
Współczesne media społecznościowe również sprzyjają kultowi młodości, gdzie obraz ciała młodego, zdrowego i atrakcyjnego jest promowana jako norma. W kampaniach reklamowych i treściach internetowych starzenie się ukazywane jest niemal jako choroba, z którą trzeba walczyć. Takie działanie sprzyja negatywnej tendencji, jaką jest medykalizacja procesu starzenia się, czyli przyjmowania naturalnego procesu jako problematycznego i wymagającego ingerencji medycznej.
Uwaga: Podeszły wiek często, ale nie u każdego wiąże się z występowaniem chorób przewlekłych. Natomiast zmiany neurodegeneracyjne choć uciążliwe i zmieniające funkcjonowanie są integralną częścią procesu starzenia się, którą dzięki dbaniu o zdrowie fizyczne, psychiczne i zdolności poznawcze możemy spowolnić.
Mur międzypokoleniowy
Wiele młodych ludzi łatwo poddaje się utrwalonym stereotypom dotyczącym osób starszych. Widzą ich jako osoby nieaktywne, oporne na nowoczesność, a także zdezorientowane wobec współczesnych wyzwań. Z kolei osoby starsze, żyjące w innym rytmie, mogą nie dostrzegać dynamiki życia młodszych pokoleń. Takie podejście prowadzi do izolacji i utrudnia wzajemne zrozumienie, co pogłębia międzypokoleniowy dystans.
Badania pokazują, że młodsze osoby często uznają seniorów za osoby skoncentrowane na swoich problemach zdrowotnych, finansowych i samotności. To krzywdząca perspektywa, która nie uwzględnia cech i wartości indywidualnych oraz pełni życia seniorów, którzy prowadzą aktywne życie towarzyskie, rozwijają pasje, podróżują i angażują się w działania społeczne.
Aktywne życie seniorów
Z badań wynika, że młodsze pokolenia postrzegają życie seniorów przez pryzmat ich rzekomej bierności – działania podejmowane przez seniorów, jakie uważają za najczęstsze to między innymi opieka nad wnukami, prace domowe czy praktyki religijne. Nie dostrzegają podejmowanych przez nich aktywności rozwijających kreatywnie czy społecznie. Seniorzy, w oczach młodych nie podejmują wyzwań, nie angażują się w nowe pasje. Takie opinie prowadzą do przekonania wśród społeczeństwa, że starość to okres stagnacji.
Jednakże sami seniorzy postrzegają swój wiek inaczej. Wiele osób starszych odbiera ten czas jako okres odpoczynku, ale także jako moment na realizację marzeń, rozwój osobisty czy edukację. W przeciwieństwie do młodszych, którzy widzą starość przez pryzmat problemów zdrowotnych i wycofania, seniorzy nie zawsze utożsamiają ją z samotnością. Dla wielu z nich jest to czas refleksji, dzielenia się doświadczeniami oraz tworzenia relacji z innymi ludźmi.
Mimo tych pozytywnych postaw niektóre osoby starsze w dalszym ciągu ograniczają swoje aktywności, wybierając bierny sposób spędzania czasu, np. oglądanie telewizji, czytanie gazet, słuchanie radia. Dlatego niezbędny jest proces akceptacji i aktywizacji seniorów w różnorodnych zadaniach życia codziennego lub dodatkowych angażujących inicjatywach skierowanych do ich grupy wiekowej.
„Maska starości” – psychiczne konsekwencje ageizmu
W wyniku społecznie utrwalonych stereotypów, osoby starsze mogą zacząć postrzegać siebie przez pryzmat „maski starości”. Zewnętrzne zmiany w wyglądzie – siwe włosy, zmarszczki, zmniejszona sprawność fizyczna stają się powodem przyjęcia roli osoby starszej, co może prowadzić do ograniczenia aktywności i rezygnacji z angażowania się w społeczne życie. Seniorzy często traktują te zmiany jako powód do wycofania się z życia, co wynika z wewnętrznego przekonania, że ich zadaniem w społeczeństwie jest odgrywanie roli osoby starszej, z mniej aktywnymi obowiązkami.
Pojęcie „maski starości” odnosi się do społecznych norm, które nakładają na osoby starsze pewną postawę, zgodnie z którą nie wolno im być aktywnymi czy spełniać się na różnych polach życia. Zewnętrzne oznaki starzenia się prowadzą do przyjęcia biernej roli, co nie sprzyja rozwojowi osobistemu. Seniorzy, pomimo chęci do działania, mogą poczuć się zobligowani do podporządkowania się tym społecznym wymaganiom.
Autostereotyp starości – konsekwencje psychiczne
Autostereotypy to sytuacje, w których jednostka zaczyna internalizować społecznie przypisane do niej stereotypy i dostosowuje swoje zachowanie do tych wzorców. Autostereotypy dotyczące starości mogą prowadzić do ograniczenia aktywności seniorów. Zamiast angażować się w rozwój, podejmowanie wyzwań czy czerpanie radości z codziennych czynności, osoby starsze mogą zamknąć się w „stereotypie starości”, który skutkuje wycofaniem się z życia społecznego, rezygnacją z pasji i obniżeniem poczucia własnej wartości.
Tego rodzaju zjawisko prowadzi do pogłębiania poczucia izolacji, samotności oraz braku sprawczości w życiu seniorów. Z internalizowaniem stereotypów starości związana jest także opinia społeczna, za którą idą czyny – ograniczenie aktywność i możliwości rozwoju seniorów nie biorąc ich pod uwagę w różnorodnych działaniach społecznych czy kulturowych.
Jak możemy pomóc seniorom?
Ageizm, jako poważny problem społeczny, wymaga systematycznej zmiany postaw zarówno wśród młodszych pokoleń, jak i w samym społeczeństwie. Aby skutecznie walczyć z tym zjawiskiem, potrzebna jest większa integracja międzypokoleniowa, zrozumienie i szacunek dla doświadczeń osób starszych oraz promowanie ich aktywności.
Seniorzy zasługują na angażujące uczestnictwo w życiu społecznym, na realizację swoich pasji i marzeń oraz na szacunek, który pozwala im czuć się wartościowymi członkami społeczności. Warto przełamać stereotypy dotyczące starości i promować pozytywny obraz seniorów, którzy nie są skazani na bierne życie, ale wciąż mogą wnosić swoje doświadczenie, wiedzę i mądrość do społeczeństwa.
Dowiedz się więcej na blogu: trzymsie.pl/blog
Źródła:
Dziuban A. (2010). Społeczny obraz starości i postrzeganie własnego ciała w procesie
starzenia się. Przegląd piśmiennictwa. Gerontologia Polska ,18(3), 140–147.
Krupa, B. (2012). Starość w percepcji młodzieży-perspektywa pedagogiczna. Nowiny
Lekarskie, 81(1), 36–43.
Łukomska, A., Wachowska J. (2008) Seniorzy o swojej starości. Gerontologia Polska, 16(1),
51–55.
Tomaszewska-Hołub B. (2019). Stereotypizacja starości –wybrane przejawy ageizmu.
Cywilizacja i Polityka. 17(17), 90-101.
Stradomska, M., Zoszak, K. (2015). Społeczne i psychologiczne skutki starzenia się, czyli o
starości w ocenie osób w późnym wieku dojrzałym oraz w oczach adolescentów.
W:M. Synowiec-Piłat, B. Kwiatkowska, K. Borysławski(red.). Inkluzja czy ekskluzja?
Człowiek stary w społeczeństwie, (s. 55-70). Wrocławskie Towarzystwo Naukowe.
Wieczorkowska M. (2017). Role społeczne współczesnych polskich seniorów w świetle
wyników badań. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Sociologica. 61, 77-97.
Wiśniewska, L. A. (2015). Kult ciała a starość. Refleksje psychologiczne. Rocznik
Andragogiczny, 21, 259–270. https://doi.org/10.12775/RA.2014.019
Wojciszke, B., Doliński, D. (2020). Psychologia społeczna. W: J. Strelau, D. Doliński (red.),
Psychologia Akademicka. Podręcznik (s. 293-448). Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
