Czasami ludzie cierpią na problemy zdrowotne, dla których lekarzom ciężko znaleźć uzasadnienie fizjologiczne czy organiczne. Są to czasami zaburzenia z objawami somatycznymi. Wydaje się wtedy, że wszystkie narządy i układy funkcjonują prawidłowo, a mimo to pacjent doświadcza przykrych objawów cielesnych takich jak na przykład silny ból. Może to skłonić lekarza do zalecenia konsultacji psychiatrycznej czy psychologicznej z podejrzeniem zaburzenia o charakterze psychicznym jako podstawy trudności pacjenta.
Podstawowe zaburzenia z objawami somatycznymi:
Klasyfikacja tych chorób nastręczać może pewnych trudności w związku z bardzo podobnym obrazem poszczególnych rodzajów zaburzeń należących do tej rodziny. W DSM V (klasyfikacji amerykańskiego towarzystwa psychologicznego) wyróżniono ich kilka odmian, których najpopularniejsze zostaną omówione w poniższym artykule:
- Zaburzenie z objawami somatycznymi
- Zaburzenie z objawami somatycznymi z przeważającym bólem
- Zaburzenie konwersyjne
- Zaburzenie z lękiem przed chorobą (hipochondria)
- Czynniki psychologiczne wpływające na inne choroby lub problemy zdrowotne
- Zaburzenie pozorowane narzucone sobie
- Zaburzenie pozorowane narzucone drugiej osobie
- Inne określone lub nieokreślone zaburzenia z objawami somatycznymi lub pokrewne
Objawy zaburzeń z objawami somatycznymi
Zaburzenia te stanowią dużą grupę bardzo podobnych do siebie chorób, które cechują się pewnymi podstawowymi cechami:
- Nadmierny lub przewlekły ból
- Objawy konwersyjne- objawy o charakterze neurologicznym, mające nagły i bardzo dotkliwy dla pacjenta przebieg. Przykładowo: przejściowa ślepota, głuchota, niedowłady, drętwienia itp.
- Przewlekłe, wielorakie objawy, które nie posiadają wystarczającego wyjaśnienia
- Nieustępujące dolegliwości mimo zastosowania leczenia, które pomaga większości pacjentów
- Nadmierna troska o zdrowie lub wygląd ciała
- Badania lekarskie pod kątem chorób somatycznych nie przynoszą jednoznacznej diagnozy
- Pacjenci nie udają swoich objawów (za wyjątkiem zaburzenia pozorowanego), są przekonani, że dzieje się z nimi coś złego. Prowadzi to do występowania silnego lęku i utrudnia funkcjonowanie codzienne.
Zaburzenia z objawami somatycznymi
Do jego zdiagnozowania wystarczy występowanie jednego niemającego innego uzasadnienia objawu, natomiast musi on powodować cierpienie lub znacznie ograniczać funkcjonowanie.
Najczęściej zaburzenie to nie ogranicza się do jednego objawu. Występują również zaburzenia emocjonalne.
Pacjenci skarżą się na:
- objawy bólowe
- problemy z oddychaniem lub pracą serca
- dolegliwości żołądkowo- jelitowe
- zaburzenia miesiączkowania
- objawy konwersyjne jak paraliż czy ślepota
Zaburzenie to rozpoczyna się stosunkowo wcześnie bo już w drugiej/ trzeciej dekadzie życia i może utrzymywać się przez wiele lat. Najczęściej dotyka ono kobiet i ma silną tendencje do występowania rodzinnego, więc można przypuszczać, że ma podłoże zarówno środowiskowe jak i genetyczne.
Dużym problemem dla pacjentów jest współwystępowanie objawów lękowych czy depresyjnych, które powodują jeszcze większe cierpienie u pacjenta i upośledzają funkcjonowanie w wielu sferach życia.
Zaburzenia z objawami somatycznymi z przeważającym bólem
Bywa i tak, że pacjenci skarżą się głównie na ból, którego nie można wyjaśnić żadną chorobą o charakterze somatycznym. Diagnoza tego zaburzenia jest szczególnie trudna ponieważ:
- Ból jest subiektywny – każda osoba odczuwa go inaczej
- U podłoża bólu nie leży poważna patologia anatomiczna
- Pomiar bólu jest bardzo trudny
Ból w tym zaburzeniu jest najczęściej przewlekły i silny. Może przyjmować różne formy i lokalizacje:
- ból dolnej części pleców
- ból głowy
- ból miednicy
- ból stawy skroniowo- żuchwowego
Ból ten słabo reaguje na leki przeciwbólowe, a bywa i tak, że nie reaguje wcale.
Ze względu na przewlekły i silny charakter bólu, utrudnia on funkcjonowanie w wielu obszarach, powodując:
- problemy z pamięcią i koncentracją
- depresje, lęk
- niskie poczucie własnej wartości
- problemy ze snem
- ograniczenie aktywności fizycznej, społecznej, zawodowej
Zaburzenie z lękiem przed chorobą (zaburzenie hipochondryczne)
Osoby cierpiące na to zaburzenie nieustannie martwią się, że mogą zapaść na jakieś poważne schorzenie. Lęk utrzymuje się mimo negatywnych wyników badań medycznych oraz zapewnień lekarzy. Najczęstsze objawy to:
- strach przed chorobą serca (który może rozpocząć się od sporadycznego kołatania serca
- strach przed rakiem
- strach przed poważną chorobą neurologiczną
Pacjenci czasami są skłonni przyznać, że być może ich problemy mają charakter psychologiczny, ale niestety często wracają do swoich przekonań kiedy zaobserwują u siebie nowy objaw.
To, co odróżnia to zaburzenie od tego omówionego w pierwszej części artykułu to fakt, że tutaj przedmiotem obaw pacjentów nie są same objawy a domniemana choroba, na którą w swoim przekonaniu cierpią.
Przyczyny występowania tego zaburzenia nie są dokładnie poznane. Jest ono jednak dość częste – może na nie chorować nawet 5 % populacji ogólnej. Rozpoczyna się najczęściej w trzeciej dekadzie życia. Występuje podobnie często u kobiet i u mężczyzn.
Hipochondria powoduje silne cierpienie i utrudnienie funkcjonowania codziennego. Istnieje możliwość całkowitego wyleczenia, jednak często występuje przez wiele lat i przysparza pacjentom trudności w takich sferach jak:
- życie zawodowe
- życie rodzinne i społeczne
- finanse (ciągłe prywatne wizyty lekarskie, drogie badania w celu uzyskania potwierdzenia domniemanej choroby)
- sfera emocjonalna- silny wręcz paraliżujący lęk, stany depresyjne
Zaburzenia konwersyjne
Objawy konwersyjne często bywają określane jako rzekomo- neurologiczne. Mogą obejmować objawy czuciowe jak i ruchowe- z zaburzeniami świadomości lub bez. Mogą również obejmować zmysły (ślepota, głuchota, podwójne widzenie, omamy)
Objawy ruchowe obejmować mogą zaburzenia równowagi, chwiejny chód, słabe mięśnie, zatrzymanie moczu.
To, co odróżnia objawy konwersyjne od objawów prawdziwie neurologicznych, jest ich niezgodny z wiedzą naukową charakter.
Przykładowo, pacjent może skarżyć się na zaburzenia czucia w stopie, które kończą się idealną linią, tuż nad kostką- wiedza medyczna wskazuje, że unerwienie stopy jest zupełnie inne i tego typu zaburzenia czucia nie są możliwe.
Częściej występuje ono u kobiet i u osób w starszym wieku. Większość ludzi w swoim życiu doświadczyła przynajmniej jednego objawu konwersyjnego.
W tym zaburzeniu szczególnie istotne jest przeprowadzenie bardzo dokładnych badań obrazowych i laboratoryjnych, ponieważ objawy neurologiczne o tak silnym i przewlekłym charakterze mogą świadczyć o poważnej chorobie somatycznej.
Zaburzenie pozorowane
Jak sama nazwa wskazuje z zaburzeniem pozorowanym mamy do czynienia kiedy objawy chorobowe są wytwarzane przez pacjentów w celu udowodnienia posiadania rzeczywistych objawów. Dla lepszego zrozumienia można posłużyć się przykładem, w którym osoba ogrzewa termometr w ciepłej kawie, aby udowodnić, że ma gorączkę.
Zaburzenie to przyjmuje dwie główne postacie: tą, w której zachowania wpływają jedynie na ich autora, oraz taką w której zachowania wpływają na inną osobę (najczęściej dziecko).
Zaburzenie pozorowane narzucone sobie (FDIS)
- Objawy są często bardzo dramatyczne i często łączą się z kłamstwami na temat nasilenia cierpienia
- Niektórzy pacjenci zmieniają swoje historie dotyczące objawów w trakcie ich ponownego opowiadania
- Pacjenci mogą wykazywać się niemal fachową wiedzą na temat objawów i terminologii medycznej
- Pacjenci poddają się często nawet bolesnym zabiegom, aby móc dalej odgrywać rolę pacjenta
- Po zastosowanym leczeniu medycznym najczęściej “objawy” nie ustępują lub ewoluują w nowe, cięższe odmiany
- Osoby z tym zaburzeniem są często hospitalizowane ponieważ się tego domagają, często są konfliktowe w sytuacjach medycznych
- Tym, co motywuje chorych do podtrzymywania pozorowania jest najczęściej
- potrzeba poczucia opieki
- chęć udowodnienia swojej wyższości- nabierając wykwalifikowany personel medyczny
- potrzeba otrzymywania uwagi
- Częściej zaburzenie to występuje u mężczyzn
- Prowadzi do poważnego upośledzenia funkcjonowania: pacjenci często są bezrobotni, nie utrzymują kontaktów z rodziną i bliskimi.
Zaburzenie pozorowane narzucone drugiej osobie (FDIA)
- Inaczej zwane zespołem Münchhausena (Munchausen syndrome by proxy – MSBP)
- Pacjent nie doświadcza sam objawów, natomiast wywołuje je u drugiej osoby i otrzymuje diagnozę. Niemal zawsze drugą osobą jest dziecko.
- 75% sprawców to kobiety – matki dzieci wykazujących objawy
- Rodzice z FDIA często mają obszerną wiedzę medyczną i mogą być trudni do wykrycia
- Rodzice z FDIA najczęściej ograniczają się do kłamstw na temat występowania objawów u dziecka jednak zdarzają się również przypadku wywoływania objawów poprzed podduszanie, podtruwanie, podawanie leków.
- Jest to zaburzenie stosunkowo rzadkie 0,4-2 osób na 100 000.
- Personel medyczny powinny zaniepokoić:
- Wymuszanie przepisania konkretnej terapii, która jest zbędna lub nawet może być szkodliwa
- Rodzic niewystarczająco zatroskany chorym dzieckiem
- Objawy, które nie mają sensu, utrzymują się mimo zastosowania odpowiedniego leczenia
- Ponad 70 % ofiar osób z tym zaburzeniem doznało oszpecenia lub trwałego kalectwa, śmierć poniosło około 10%
Podsumowanie
Zaburzenia z objawami somatycznymi to szeroka grupa zbliżonych do siebie problemów, które łączy wspólna cecha – występowanie niemożliwych do uzasadnienia objawów fizycznych, które nie poddają się leczeniu.
Niektóre z nich mają niezbyt groźny charakter – jak zaburzenie konwersyjne a niektóre stanowią poważne zagrożenie dla osoby chorej ale także dla ofiary postronnej (w przypadku zaburzenia pozorowanego).
Podstawową trudnością jest wyeliminowanie wszelkich możliwych organicznych przyczyn trudności i skupienie się na powodach psychologicznych. Często niestety pacjenci mogą mieć duże trudności z zaakceptowaniem faktu, że objawy fizyczne, których przecież tak silnie i realnie doświadczają, mogą być efektem działania psychiki.
Bibliografia
Morrison, J. R., Andruszko, R., & Heitzman, J. (2016). DSM-5® bez tajemnic: praktyczny przewodnik dla klinicystów. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
