Seksualność człowieka jeszcze stosunkowo niedawno, bo przed drugą połową XX wieku, nie była przedmiotem szczególnego zainteresowania naukowców. Traktowana jako instrument służący prokreacji, pomijana była w kontekście zdrowia i aspektów psychologicznych. Dopiero rewolucja seksualna lat 60. ubiegłego wieku przyniosła zainteresowanie sferą seksu i niejakim wyzwoleniem seksualności ze strefy tabu. Obalono wtedy wiele szkodliwych mitów dotyczących między innymi kobiecej seksualności czy masturbacji. Od tamtej pory żywe zainteresowanie ludzką seksualnością stale rośnie i pociąga za sobą poszerzenie wiedzy o zdrowej seksualności, jak również o problemach, które w tej strefie się pojawiają. Poniższy przegląd oferuje podsumowanie zaburzeń sfery seksualnej.
Według klasyfikacji DSM V wyróżnia się 3 kategorie zaburzeń na tle seksualnym:
- Zaburzenia tożsamości płciowej
- Parafilie (zaburzenia preferencji seksualnych)
- Dysfunkcje seksualne
Zaburzenia tożsamości płciowej
Inaczej: dysforia płciowa, transseksualizm.
Jest to grupa zaburzeń, której wspólnym mianownikiem jest subiektywne odczuwanie niezgodności pomiędzy płcią psychiczną a fizyczną. Może występować już u dzieci czy młodzieży, a także ujawnić się dopiero w wieku dorosłym. Objawy zwykle obejmują:
- poczucie bycia w obcym ciele
- bardzo negatywny stosunek do dojrzewania płciowego kiedy to pojawiają się fizyczne cechy płci
- odraza do własnego ciała i związane z tym cierpienie psychiczne
- silne pragnienie akceptacji społecznej w roli zgodnej z płcią psychiczną
- silny lęk przed ujawnieniem swojej wewnętrznej płci otoczeniu
Diagnoza tego zaburzenia jest często długotrwałą i interdyscyplinarna, obejmuje między innymi:
- badania psychologiczne
- badania seksuologiczne
- badania psychiatryczne
- badania laboratoryjne- hormonalne
- analiza historii rozwoju transpłciowości
Po wstępnej diagnozie często stosuje się swojego rodzaju test w warunkach naturalnych, w których osoba przez okres około 2 lat funkcjonuje w nowej roli płciowej. Aby możliwe było dokonanie sądowej korekty płc,i konieczne jest również przejście badania komisyjnego z udziałem specjalistów takich jak seksuolog, psychiatra czy psycholog.
Pacjenci mogą zdecydować się nie tylko na sądową korektę płci i zmiany w akcie urodzenia, ale również chirurgiczną czy hormonalną, która ma na celu dostosowanie cech fizycznych do płci psychicznej.
Pacjenci często potrzebują również wieloletniego wsparcia psychologicznego ze względu na trudności z akceptacją otoczenia, zmianą stylu życia, podtrzymaniem relacji.
UWAGA! Zgodnie z najnowszą klasyfikacją ICD-11 “zaburzenia tożsamości płciowej” zostają zastąpione nową jednostkę diagnostyczną – „niezgodność płciowa”. Jednostka ta jest przyporządkowana nowej klasie zagadnień – „problemom związanym ze zdrowiem seksualnym” jednocześnie wykluczając ją z obszaru zaburzeń psychicznych.
Parafilie- zaburzenia preferencji seksualnych
Dawniej nazywane dewiacjami seksualnymi czy zboczeniami. Obejmują sytuacje, w których osoba odczuwa podniecenie lub satysfakcję seksualną w stosunku do nietypowego bodźca/ sytuacji lub zachowania. Aby stwierdzić zaburzenie parafilne, objawy muszą się utrzymywać co najmniej 6 miesięcy.
Reakcje seksualne są prawidłowe gdy:
- dotyczą dojrzałej fizycznie/ emocjonalnie osoby
- odbywają się za obopólną zgodą i bez przymusu
- nie prowadzą do cierpienia
- prowadzą do doświadczania przyjemności
- nie naruszają norm społecznych
- nie szkodzą zdrowiu fizycznemu i psychicznemu
Parafilie dzielą się na 8 specyficznych kategorii:
- Oglądactwo – wywołujące silne podniecenie fantazje, pragnienia lub zachowania polegające na obserwowaniu niczego nieświadomej osoby, która najczęściej wtedy jest naga, zdejmuje ubranie lub wykonuje czynności seksualne
- Ekshibicjonizm – wywołujące silne podniecenie fantazje, pragnienia lub zachowania polegające na eksponowaniu swoich narządów płciowych osobom, które się tego nie spodziewają
- Ocieractwo – wywołujące silne podniecenie fantazje, pragnienia lub zachowania polegające na dotykaniu lub ocieraniu się (nierzadko narządami płciowymi) o osoby, które nie wyraziły na to zgody.
- Masochizm seksualny – nasilone pragnienie bycia lub bycie upokarzanym, bitym, krzywdzonym, wiązanym lub doznającym innego rodzaju cierpienia
- Sadyzm seksualny – nasilone pobudzenie seksualne będące rezultatem zadawania psychicznego lub fizycznego cierpienia innej osobie- może obejmować fantazje, pragnienia lub zachowania
- Pedofilia – nasilone pobudzenie seksualne osiągane przez czynności seksualne z dzieckiem w okresie przed pokwitaniem (13 lat lub młodszym)- może obejmować fantazje, pragnienia lub zachowania
- Fetyszyzm – wywołujące silne podniecenie fantazje, pragnienia lub zachowania związane z konkretnymi przedmiotami, częściami ciała (niebędącymi genitaliami)
- Transwestytyzm – wywołujące silne podniecenie fantazje, pragnienia lub zachowania polegające na ubieraniu się w stroje płci przeciwnej
Leczenie parafilii jest trudne z kilku powodów:
- często osoby nie szukają pomocy, ponieważ nie powoduje ona cierpienia dla nich samych
- niektóre parafilie takie jak pedofilia są przestępstwami, więc szanse zgłoszenia się chorego na terapie są niższe z obawy przed konsekwencjami prawnymi
- jeśli terapia już się odbywa, często jest ona wymuszona sądownie, co również może mieć negatywny wpływ na jej skuteczność
- preferencje seksualne są względnie stałe, więc zmiana obiektu zainteresowań seksualnych nie zawsze jest możliwa – terapia skupia się wtedy na zmniejszeniu cierpienia i nauce zachowań społecznie akceptowanych
- zaburzenia te częściej dotyczą mężczyzn, a ta grupa społeczna rzadziej zgłasza się na terapię
Dysfunkcje seksualne
To grupa zaburzeń, które dotyczą problemów w zakresie fizjologii reakcji seksualnych. Te problemy mogą mieć swoje podłoże psychologiczne, ale również silny komponent biologiczny.
U mężczyzn występują:
- Opóźniony wytrysk
- Zaburzenia wzwodu – problemy z jego wystąpieniem/ utrzymaniem
- Osłabienie pożądania seksualnego u mężczyzn – obniżenie częstości myśli i fantazji erotycznych mimo woli aktywnego seksualnie życia
- Przedwczesny wytrysk- pojawia się do minuty od rozpoczęcia penetracji
U kobiet występują:
- Zaburzenie orgazmu u kobiet
- Zaburzenia zainteresowania seksualnego u kobiet- które obejmują przynajmniej 3 z poniższych objawów:
- brak lub zmniejszone zainteresowanie aktywnością seksualną
- brak/ zmniejszenie myśli/ fantazji seksualnych
- brak/ zmniejszone inicjowanie aktywności seksualnej i brak reakcji na próby inicjacji partnera
- brak/ zmniejszone podniecenie lub przyjemność podczas aktywności seksualnej
- brak lub zmniejszone zainteresowanie seksualne w odpowiedzi na jakiekolwiek zewnętrzne bodźce seksualne
- brak lub zmniejszone czucie okolicy genitalnej podczas aktywności seksualnych
- Bolesność genitalno-miednicza (zaburzenia penetracji) – trudności z:
- penetracją pochwy
- silny ból pochwy podczas stosunku
- wysoki lęk przed bólem związanym z aktywnością seksualną
- duże napięcie mięśni dna miednicy podczas prób penetracji
Przyczyny występowania zaburzeń seksualnych
Zaburzenia seksualne są bardzo szeroką grupą problemów, które posiadają najczęściej kilka przyczyn. Należą one do kilku kategorii:
- Czynniki biologiczne
- Choroby np. cukrzyca, nadciśnienie
- Uzależniania
- Zaburzenia hormonalne
- Choroby neurologiczne
- Geny
- Czynniki psychiczne
- Stres i przemęczenie
- Lęk przed porażką (tzw. lęk przed oceną) – obawa, że nie spełni się oczekiwań partnera.
- Niska samoocena i problemy z ciałem
- Depresja, lęki, zaburzenia nastroju
- Złe doświadczenia seksualne (np. traumy, molestowanie)
- Problemy w relacji z partnerem – brak bliskości, zaufania, nieporozumienia.
- Brak edukacji seksualnej i fałszywe przekonania na temat seksu
- Czynniki społeczno- kulturowe
- Religijne lub kulturowe tabu wokół seksualności
- Wychowanie represyjne seksualnie
- Presja społeczna lub medialna – np. nierealistyczne oczekiwania co do seksu.
- Brak otwartej komunikacji o potrzebach seksualnych
Terapia dysfunkcji seksualnych powinna być wieloaspektowa i obejmować:
- terapię psychologiczną
- leczenie medyczne
- odpowiednią farmakoterapię
Bibliografia
Bancroft, J. (2011). Seksualność człowieka. Elsevier Urban & Partner.
Corona, G., Ricca, V., Bandini, E., Mannucci, E., & Maggi, M. (2023). Sexual dysfunction related to psychiatric disorders: A systematic review. Journal of Endocrinological Investigation, 46(7), 1365–1376.
Rawińska, M. (2019). Zaburzenia seksualne a psychoterapia poznawczo-behawioralna. PZWL Wydawnictwo Lekarskie.
American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
